Otuz Beşinde Baştan Başlayan Bir Mühendis

Deniz on iki yıl boyunca aynı sektörde çalıştı. Otomotiv yan sanayi, üretim planlama, son üç yılda da sekiz kişilik bir ekibin yöneticiliği. Dışarıdan bakan herkes için yerine oturmuş bir hayat.

Otuz beş yaşında istifa etti. Bu yazı o kararın değil, karardan sonraki on iki ayın hikâyesi. Çünkü karar bir gün sürüyor; sonrası bir yıl.

Kariyer değişimi hikâyeleri çoğunlukla mutlu sondan geriye doğru anlatılır. Biz baştan anlatmayı denedik: bilinmezliğin içinden, sonuç henüz belli değilken. Deniz'le dört kez konuştuk; her mevsimde bir kez.

Önce şunu söylemek gerek: Deniz'in gerekçesi tek bir olay değildi. Kötü bir müdür, kaçırılan bir terfi, bir tükenmişlik krizi yoktu. Sadece bir toplam vardı; on iki yılın sonunda, pazar akşamlarının pazartesi sabahından daha ağır gelmesi.

Karar iki yıl önce, bir eğitim gününde belli olmuştu. O gün yeni işe alınan altı kişiye üretim planlamayı anlatmış ve akşam eve yorgun ama dolu dönmüştü. Fark ettiği şey şuydu: on iki yılın en iyi günü, kendi işini yaptığı bir gün değildi.

Sonbahar: Masa boşalıyor

İstifa eylül ortasında verildi. İhbar süresi, devir teslim, bir veda yemeği. Son gün, on iki yılın sığdığı iki karton kutuyu arabanın bagajına koydu.

Son haftada iş arkadaşlarının tepkileri ikiye ayrıldı. Bir grup “çok cesursun” dedi; diğer grup hiçbir şey demedi ve bakışlarıyla “delirmişsin” dedi. Deniz, ikinci grubun daha dürüst olduğunu düşünüyor.

İlk iki hafta tatil gibi geçti. Geç uyandı, uzun yürüyüşler yaptı, yıllardır ertelediği dişçi randevusuna gitti. Üçüncü haftanın pazartesi sabahı, saat dokuzda kimsenin onu aramadığını fark etti.

Ne yapmak istediğine dair bir fikri vardı, planı yoktu. Şirkette en sevdiği iş, yeni gelenleri eğitmekti.

Bunun bir meslek olduğunu biliyordu: eğitim tasarımı, yetişkin öğrenmesi. Ama o mesleğe dışarıdan nasıl girildiğini bilmiyordu.

Ekimde bu işi yapan üç kişiye yazdı. Biri cevap verdi; bir kahve içtiler.

O kahvede öğrendiği en önemli şey, on iki yıllık deneyiminin bu alanda sıfırdan başlamak anlamına gelmediğiydi. Ama sıfıra yakın bir yerden başlamak anlamına geliyordu.

Kasımda kendine bir çalışma düzeni kurmaya çalıştı ve başaramadı. Sabah dokuzda masaya oturma niyeti, on birde bulaşık yıkamaya dönüştü. Yıllardır bir takvimin içinde yaşamış biri için, boş bir gün özgürlük değil, ağırlıktı.

Aile bu dönemde en çok konuşulan konu oldu. Annesi ilk telefonda “o maaşı nasıl bırakırsın” dedi ve haftalarca başka bir şey demedi. Babası hiç sormadı; Deniz için bu daha zordu.

Ailenin tepkisini anlamak zor değildi. Anne babası, güvenceli bir işin ne demek olduğunu bilen bir kuşaktan geliyordu. Onlar için istifa bir seçim değil, bir kayıptı; ve kaybın nedenini anlamadan tebrik etmelerini beklemek haksızlıktı.

Kış: Para ve korku

Aralık ayında ilk kez birikimden para çekti. Bunu bekliyordu; hesabı yapmıştı. Hesap yapmak ile hesaptan para çıktığını görmek arasındaki farkı beklemiyordu.

Aynı hafta bir tablo yaptı. Neyin kaldığını, neyin gittiğini, neyin yeni ortaya çıktığını yazdı. Tabloyu buzdolabına astı; eşi tabloyu sevmedi ama kaldırmadı.

Yılbaşı, akraba ziyaretleriyle geçti. Her sofrada aynı soru: “Şimdi ne yapıyorsun?”

Deniz'in cevabı her sofrada biraz daha kısaldı. Sonunda “kendi işimi kuruyorum” demeye başladı; doğru değildi ama soruyu bitiriyordu.

Korku, kışın ortasında geldi. Gece üçte uyanıp eski iş arkadaşlarının profillerine bakıyordu.

Biri terfi almıştı; başka biri rakip firmaya geçmişti. Herkesin bir yere gittiği bir dünyada, o mutfakta oturuyordu.

Ocakta çevrimiçi bir öğrenme tasarımı sertifika programına kaydoldu. Sekiz aylık, kendi hızında ilerlenen bir program.

İlk modülü iki haftada bitirdi; ikinciyi bir buçuk ayda. Motivasyon değil, düzen sorunuydu: gün içinde “iş saati” diye bir şey kalmamıştı.

Programın kendisi de beklediğinden zordu. On iki yıllık iş deneyimi, teorik bölümlerde işe yaramıyordu; yetişkin öğrenmesi üzerine okuduğu makaleler, üniversiteden beri okuduğu en ağır metinlerdi. Deniz bunu “otuz beşinde tekrar öğrenci olmak” diye anlatıyor ve bu cümleyi söylerken gülmüyor.

Çözümü basit ama zordu: her sabah dokuzda evden çıkıp mahalledeki kütüphaneye gitmek. Bilgisayar, defter, bir termos; öğlen ikiye kadar orada kalıyordu. Kimse onu denetlemiyordu; ama evden çıkmış olmak, gün ile gece arasına bir çizgi çekiyordu.

Şubatta eski şirketi aradı. Üç aylık bir planlama projesi için dışarıdan destek istiyorlardı.

Deniz kabul etti. Para lazımdı; ama teklifi kabul ederken, geri dönüş kapısını mı açtığını sordu kendine.

Eski binaya ziyaretçi kartıyla girmek tuhaf bir deneyimdi. Aynı koridor, aynı kahve makinesi, aynı insanlar.

Ama masası başka birinindi ve toplantılarda artık son sözü söylemiyordu. Deniz bunu “kendi hayatının müzesini gezmek” diye anlatıyor.

Kışın en beklenmedik dersi, kimliğin ne kadarının işten geldiğiyle ilgiliydi. Kartvizit, unvan, imzasındaki şirket adı. Bunlar gidince “ben kimim” sorusu abartılı gelmiyordu; her sabah kahvaltıda önünde duruyordu.

İlkbahar: Geri dönme isteği

Mart ayında eski müdürü aradı. Proje iyi gitmişti; bir üst pozisyon açılıyordu.

Maaş, bıraktığından yüksekti. Müdür “bir hafta düşün” dedi.

Teklifin en zor yanı kötü olmamasıydı. Kötü bir teklif kolay reddedilir. Bu ise altı ay önce hayal bile edemeyeceği bir pozisyondu ve tek yapması gereken, altı ayı hiç yaşanmamış saymaktı.

Deniz üç gün düşündü. Eşiyle iki kez konuştu; ilkinde tartıştılar, ikincisinde konuşabildiler. Sonunda hayır dedi.

Aynı ay ilk gerçek işi geldi. Bir meslek edindirme kursu, yirmi saatlik bir eğitim modülünün baştan tasarlanmasını istiyordu.

Ücret, eski aylığının çok altındaydı. Ama sözleşmede unvanı ilk kez “öğrenme tasarımcısı” yazıyordu.

Müşteri, bu işin tam olarak ne olduğunu bilmiyordu; Deniz de anlatmayı bilmiyordu. İlk toplantı, iki tarafın da ne beklediğini anlamaya çalışmasıyla geçti. Sonraki toplantılara, işini üç cümlede anlatan bir sayfayla gitmeye başladı.

Bahar, ilişkilerin de değiştiği mevsim oldu. Arkadaş sohbetleri iş üzerinden dönüyordu ve Deniz'in anlatacak bir işi yoktu.

“Ne yapıyorsun şimdi” sorusuna verdiği cevap her ay değişti. Bazı arkadaşlıklar bu belirsizliğe dayanmadı.

Eşinin de kendi yükü vardı ve bu yük uzun süre konuşulmadı. Evin tek düzenli geliri ondaydı; işyerinde “eşin ne yapıyor” sorusunu o da duyuyordu. Deniz'in kararının bedelini iki kişi ödüyordu ama sadece biri bunu seçmişti.

Nisan sonunda bu konuşmayı yaptılar. Deniz'in ilk tepkisi savunmaydı; ikinci tepkisi susmak.

Üçüncüsü, eşinin de bir bedel ödediğini kabul etmekti. O geceden sonra tabloya yeni bir satır eklendi: eşinin aylık “kendine harcama” payı, Deniz'in bütçesinden.

Evde para konuşması, zaman konuşmasına dönüştü. Eşi “ne zamana kadar” diye sordu; sorunun kendisi değil, ilk kez sorulmuş olması ikisini de sarstı.

Haziran sonunda birlikte bir değerlendirme yapmaya karar verdiler. Gerekirse iş aramaya başlayacaktı.

Yaz: Yeni bir ölçek

Haziran değerlendirmesi mutfak masasında, bir saat sürdü. Gelir, eski maaşının üçte birine yaklaşmıştı; sertifikanın üçte ikisi bitmişti; elinde iki tamamlanmış proje ve bir referans vardı.

Çok değil. Sıfır da değil.

Karar, devam etmek oldu; ama koşullu. Eylüle kadar düzenli bir gelir kaynağı bulunmazsa Deniz tam zamanlı iş arayacaktı.

Bu koşul, ikisini de rahatlattı. Belirsizliğin bir son tarihi olmuştu.

Haziranın bir başka konusu paraydı; ama artık korkuyla değil, hesapla konuşuluyordu. Birikim, planlanandan biraz hızlı erimişti: sağlık sigortası ve araba değişimi başta hesaba katılmamıştı.

Yine de sonbahara kadar yetiyordu. Bu kez tabloyu eşi güncelledi.

Temmuzda, modül tasarladığı kurumun tanıştırdığı küçük bir eğitim şirketi yarı zamanlı teklif yaptı. Düzenli ama düşük bir ücret; kalan zamanda kendi projelerine devam edebilecekti. Kabul etti.

Yeni günleri eskisine hiç benzemiyor. Haftada üç gün şirkette, iki gün kütüphanede.

Toplantı sayısı onda birine indi; yazdığı metin sayısı on katına çıktı. Uyku düzeldi; bunu fark etmesi bile bir ay sürdü.

Bir de sosyal çevre değişti. Eski arkadaşlarının bir kısmı uzaklaştı; ama kütüphanede tanıştığı, sertifika programında birlikte çalıştığı yeni insanlar girdi hayatına.

Hepsi onun gibi bir eşikten geçiyordu. Bu benzerlik, ilk yılın en beklenmedik desteğiydi.

Asıl değişim işte değil, ölçüde oldu. On iki yıl boyunca ilerlemenin tek ölçüsü vardı: unvan ve yıllık zam. Şimdi bu ölçü yoktu ve yerine ne koyacağını bilmiyordu.

Pişmanlık bitmedi; seyrekleşti. Eski şirketin yaz pikniğinin fotoğrafları paylaşıldığında bir akşam sessiz geçti. Deniz bunu saklamıyor: “Doğru karar mıydı, hâlâ bilmiyorum; benim kararımdı, bunu biliyorum.”

Yeniden yapsa ne değiştirirdi diye sorduk. Cevabı netti: daha uzun hazırlanırdı; işteyken akşamları sertifikaya başlar, ilk küçük projeyi bırakmadan önce alırdı. “Boşluğa atlamak cesaret değil, plansızlık; ben ikisini karıştırdım.”

Bir de şunu ekledi: kimseye bir şey kanıtlamaya çalışmazdı. İlk aylarda harcadığı enerjinin önemli bir kısmı, annesine, eski arkadaşlarına ve kendine haklı olduğunu göstermeye gitti. O enerjinin işe gitmesi gerekiyordu.

Ağustosta annesi ilk kez “işin nasıl gidiyor” diye sordu; “ne yapıyorsun” değil. Deniz bu cümleyi, yılın en net ilerleme işareti olarak anlatıyor. Kimse tebrik etmedi; sadece soru değişti.

Aynı hafta eski ekibinden bir çalışan yazdı. O da istifa etmeyi düşünüyordu ve konuşmak istiyordu.

Deniz, bir yıl önce kendisine söylenmesini istediği şeyleri söyledi. Tavsiyeleri sonraki bölümde.

Bir yılın sonunda

Eylül geldi. Deniz'in hikâyesi bitmedi; bir yıl önce nerede olduğunu bildiği bir noktadan, nerede olacağını bilmediği bir noktaya geldi.

Bu bir başarı hikâyesi değil. Devam eden bir hikâye.

Ondan, benzer bir eşikte duran biri için tavsiye istedik. Uzun düşündü, sonra beş madde saydı.

1. 01

   Bırakmadan önce dene

   Yeni işi küçük ölçekte, akşamları ve hafta sonları dene. Sevip sevmediğini masa başında hayal ederek değil, yaparak anlarsın.

2. 02

   Rakamı yaz

   Kaç ay dayanabileceğini hesapla, evdeki herkesle birlikte. Bu rakam bir tablo olarak görünür olsun; kafanda durduğu sürece büyür ya da küçülür.

3. 03

   Bir tarih koy

   Bir değerlendirme günü belirle. O gün geri dönmeye karar vermek yenilgi değil; verilerle verilen bir karar.

4. 04

   Bir cümle hazırla

   “Ne yapıyorsun” sorusuna vereceğin cevabı önceden yaz. Cümle değişebilir; ama her seferinde sıfırdan kurmak zorunda kalmamalısın.

5. 05

   Yalnız yapma

   Aynı eşikten geçen bir kişi bul. Tavsiye için değil; “bu normal mi” diye sorabileceğin biri olsun diye.

Deniz'in ikinci yılını da izleyeceğiz. Sonucu bilmiyoruz.

Belki de asıl öğrenilen şey bu: sonucu bilmeden yürümek, bir yıl sonra bile kolaylaşmıyor. Sadece alışılıyor.