Bir Kitap: Kendine İyi Davran

Bir arkadaşın önemli bir sınavdan kötü not alsa ona ne dersin? Muhtemelen “olur böyle şeyler, bir dahaki sefere” gibi bir şey.

Aynı notu sen alsan kendine ne dersin? Çoğumuz için cevap daha sert.

Kristin Neff'in kitabı tam bu farkın üzerine kurulu. Teksas Üniversitesi'nde psikoloji alanında çalışan Neff, 2000'lerin başından beri öz-şefkati ölçen ve inceleyen araştırmaların başında geliyor. Kitap, bu araştırmaların okur için yazılmış hali.

Orijinal adı “Self-Compassion”; Türkçeye “Öz-Şefkat” adıyla çevrildi. Bu yazıda kitabın ne söylediğini ve bizim kulağımıza nasıl geldiğini konuşacağız.

Kitap ne söylüyor

Neff öz-şefkati üç bileşenden oluşan bir tutum olarak tanımlıyor. Üçü birlikte çalışıyor; biri eksikse diğerleri kolayca başka bir şeye dönüşüyor.

1. 01

   Öz-nezaket

   Hata yaptığında ya da acı çektiğinde kendine bir dosta davrandığın gibi davranmak. Sert öz-eleştiriyle aradaki fark bu; ilgisizlikle değil.

2. 02

   Ortak insanlık

   Yaşadığın şeyin seni ayırmadığını, tam tersine herkesle ortak kıldığını hatırlamak. Acı çekmek bir arıza değil, insan olmanın parçası.

3. 03

   Farkındalık

   Zor duyguyu ne bastırmak ne de içinde boğulmak; olduğu gibi görmek. Neff'e göre şefkat ancak acının fark edilmesinden sonra gelebiliyor.

Bu üçlünün en çok gözden kaçan parçası ortak insanlık. Kendimize sert davrandığımız anlarda genellikle yalnız olduğumuzu düşünürüz: herkes beceriyor, bir ben beceremiyorum. Neff'e göre acıyı büyüten, acının kendisinden çok bu yalnızlık hissi.

Öz-saygı ile fark

Kitabın ikinci büyük fikri, öz-şefkat ile öz-saygı arasındaki fark. Öz-saygı kendini olumlu değerlendirmeye dayanır; bu yüzden başarıya ve karşılaştırmaya bağlı. Öz-şefkat değerlendirme yapmaz; kötü günde de orada kalır.

Neff bunu şöyle anlatıyor: öz-saygı, ortalamanın üstünde olmayı gerektirir ve herkes ortalamanın üstünde olamaz. Öz-şefkat ise hiçbir sıralama istemiyor. Kaybettiğin günde de, kimseden iyi olmadığın günde de aynı şekilde çalışıyor.

Neff'in ve meslektaşlarının çalışmaları, öz-şefkat düzeyi yüksek kişilerde daha düşük kaygı ve depresif belirti, daha yüksek duygusal dayanıklılık bildiriyor. Kitap bu bulguları anlatıyor ama bir mucize vaat etmiyor; Neff'in tonu ölçülü.

Neff'in araştırmasının bir de yöntem tarafı var. Öz-şefkati ölçmek için geliştirdiği ölçek, alanda yaygın kullanılan araçlardan biri oldu. Kitap bu teknik ayrıntıya girmiyor; ama okurken arkasında bir kavramdan fazlası, ölçülmüş bir şey olduğunu hissediyorsun.

Kitabın kişisel damarı da güçlü. Neff, oğlunun otizm tanısı aldığı dönemi anlatıyor; öz-şefkatin bir teori olmaktan çıkıp gündelik bir tutunma yoluna nasıl dönüştüğünü. Bu bölümler kitabı bir ders kitabı olmaktan kurtarıyor.

Kitabın üçüncü katmanı egzersizler. Her bölümün sonunda birkaç uygulama var; kısa, sade ve kağıt kalem gerektiren türden. Neff bunları isteğe bağlı gibi sunuyor ama kitabın asıl işi onlarda; okuyup geçmek, kitabın yarısını okumak gibi.

Türkçe okura ne söylüyor

“Kendine iyi davran” cümlesi bizim kültürde biraz şüpheyle karşılanıyor. Şımarıklık, tembellik, kendini kandırmak gibi okunabiliyor. Fedakârlığın erdem, kendini düşünmenin kusur sayıldığı bir yerde bu kitabın ilk işi, bu şüpheyle uğraşmak.

Kelimenin kendisi de yabancı geliyor. “Öz-şefkat” Türkçede bir süredir dolaşımda ama günlük dilde yerleşmiş değil; “kendine acımak” ile karışması kolay. Kitabı okurken bu iki şeyin tam tersi olduğunu anlamak biraz zaman alıyor.

Neff bunu doğrudan yapıyor. Kitabın önemli bir bölümü, öz-şefkatin ne olmadığını anlatmaya ayrılmış: kendine acımak değil, kendini şımartmak değil, sorumluluktan kaçmak değil. Tam tersine, hatayı görecek kadar kendini güvende hissetmek.

En çok işe yarayan kısım, öz-eleştirinin motivasyon kaynağı olduğu inancıyla ilgili. Çoğumuz kendimizi hırpalamazsak tembelleşeceğimize inanırız. Neff'e göre sert öz-eleştiri motivasyonu değil, korkuyu artırıyor; korku da erteleme ve kaçınma üretiyor.

Bu fikir, “disiplinli olmak için kendine sert ol” diye büyütülmüş bir okur için kitabın en zor ve en değerli yeri. Neff, sertliğin işe yaradığı durumları inkâr etmiyor; sadece bedelinin çoğu zaman görünmediğini söylüyor.

Kitapta başka egzersizler de var; en etkilisi, kendine şefkatli bir arkadaşın ağzından mektup yazmak. İlk denemede tuhaf geliyor. İkinci denemede, o arkadaşın söylediklerini kendine hiç söylemediğini fark ediyorsun.

Kime göre, kime göre değil

Kitabın zayıf yanı, bazı bölümlerin tekrara düşmesi ve kişisel anekdotların yer yer uzaması. Neff'in kendi hayatından örnekler samimi; ama ikinci yarıda birkaçı kısaltılabilirdi.

Okuma önerimiz: baştan sona değil, bölüm bölüm. Bir bölüm, ardından birkaç gün egzersiz, sonra bir sonraki bölüm. Kitap bir kerede okunmak için değil, uygulanarak okunmak için yazılmış.

Kitaptan bir egzersiz seçip bültende denemek isteyen okurlara: öz-şefkat molasını bir hafta, günde bir kez uygulayıp ne olduğunu yaz. Değişimi değil, farkı arıyoruz; kendine söylediğin cümlelerde bir kelime bile değişmişse bu yazının işi tamamdır.

Kitaptan bir cümle

Kitabın tamamını tek cümleye indirmek gerekseydi, Neff'in en çok tekrar ettiği fikir şu olurdu.

Okuduktan sonra hayatın değişmiyor. Ama kendine söylediğin cümleleri bir kez daha duyuyorsun; ve bazılarını bir arkadaşına asla söylemeyeceğini fark ediyorsun. Bu fark, kitabın asıl kazancı.