Erteleme Bir Tembellik Değil

Bir işi ertelerken çoğunlukla başka bir iş yaparsın. Bazen daha zor bir iş: dolabı düzenlersin, e-postaları temizlersin, hiç açmadığın bir dosyayı okursun. Tembel biri bunları yapmaz.

Demek ki mesele işin zorluğu ya da senin çalışkanlığın değil. Ertelediğin şey işin kendisi değil; o işin sende uyandırdığı duygu.

Bu cümle bir teselli değil, bir araştırma bulgusu. Carleton Üniversitesi'nden Tim Pychyl ve Durham Üniversitesi'nden Fuschia Sirois, ertelemeyi yıllardır bir zaman yönetimi sorunu olarak değil, bir duygu düzenleme sorunu olarak inceliyor.

Bu ayrım önemli; çünkü teşhis yanlışsa tedavi de yanlış oluyor. Zaman yönetimi sorunu sandığın şeye takvimle yaklaşırsın. Duygu sorunuysa takvim işe yaramaz; on yıl boyunca denediğin bütün uygulamaların neden çöktüğü de buradan anlaşılır.

Erteleme bir duygu düzenleme sorunu

Sirois ve Pychyl'in 2013'te yayımladığı makalenin adı durumu özetliyor: “Erteleme ve kısa vadeli duygu düzenlemenin önceliği”. Bulgu şu: erteleyen kişi işi değil, o işin şu anda hissettirdiği şeyi erteliyor.

İş bir duygu uyandırıyor: sıkıntı, kaygı, yetersizlik. Kaçınmak o duyguyu anında hafifletiyor. Beyin bu rahatlamayı kaydediyor.

Ertesi gün aynı iş daha ağır bir duyguyla geliyor; çünkü üstüne dünkü suçluluk eklendi. Yani erteleme irade zayıflığı değil; kısa vadede işe yarayan, uzun vadede pahalıya patlayan bir baş etme yöntemi.

Makalenin altbaşlığı da bunu söylüyor: sonuçlar gelecekteki kendine kalıyor. Şimdiki hâlin rahatlıyor, gelecekteki hâlin ödüyor. Ve gelecekteki hâlin, itiraz edemeyecek kadar uzakta duruyor.

Hangi duyguyu erteliyorsun

Ertelediğin işe değil, işin uyandırdığı duyguya baktığında liste kısa çıkıyor. Beş duygu, çoğu ertelemenin altında.

1. 01

   Sıkıntı

   İş anlamsız ya da tekdüze geliyor. Fatura, form, rapor. Burada eksik olan disiplin değil, işin neden yapıldığına dair bir bağ.

2. 02

   Yetersizlik korkusu

   İş, iyi yapamayacağından korktuğun bir şey. Başlamazsan kötü yapmış olmazsın. Mükemmeliyetçilerin en sık ertelediği işler, en önemsedikleri işler.

3. 03

   Belirsizlik

   Nereden başlayacağını bilmiyorsun. İş büyük, ilk adım görünmüyor. Zihin belirsizliği tehlike gibi işliyor ve uzaklaşıyor.

4. 04

   Kızgınlık

   İşi başkası istedi ve sen istemedin. Ertelemek, hayır diyemediğin yerde sessiz bir hayır. Bunu fark etmek genellikle rahatsız edici.

5. 05

   Anlam kaybı

   İşi neden yaptığını unuttun. Tez, proje, kariyer hedefi. İş aynı ama sen değişmişsin. Erteleme burada bir uyarı: belki iş değil, yön yanlış.

Aynı iş farklı insanlarda farklı duygu uyandırır. Vergi beyannamesi birinde sıkıntı, birinde yetersizlik korkusu, birinde parayla ilgili eski bir kaygı. Bu yüzden herkese işleyen tek bir erteleme çözümü yok; kendi duygunu bulman gerekiyor.

Döngü nasıl işliyor

Ertelemenin en sinsi tarafı kendi kendini beslemesi. Tek seferlik bir gecikme değil; her turda biraz daha ağırlaşan bir döngü.

Bu döngüde suçluluk, çoğu kişinin sandığının aksine, motivasyon değil yakıt. Kendine ne kadar kızarsan iş o kadar kötü hissettirir; ne kadar kötü hissettirirse o kadar kaçarsın.

Sirois'nın çalışmaları öz-şefkatin ertelemeyle ters ilişkili olduğunu gösteriyor: kendine daha yumuşak davrananlar daha az erteliyor. Wohl, Pychyl ve Bennett'in 2010 tarihli çalışması da benzer bir şey söylüyor: bir sınava çalışmayı ertelediği için kendini affeden öğrenciler, sonraki sınavda daha az erteledi.

Bu bulgu sezgiye aykırı. Kendimize sert davranmanın bizi çalıştıracağını sanıyoruz. Oysa sertlik, kaçındığımız duyguyu büyütüyor; büyüyen duygudan daha çok kaçıyoruz. Döngüyü kıran şey disiplin değil, yumuşaklık.

Ertelemenin bedeli

Erteleme yalnızca işleri geciktirmiyor. Sirois'nın sağlık alanındaki çalışmaları, kronik ertelemenin daha yüksek stres ve daha kötü sağlık davranışlarıyla birlikte gittiğini gösteriyor. Ertelenen şey yalnızca rapor değil; doktor randevusu, uyku, hareket.

Mekanizma aynı: sağlıkla ilgili işler de duygu uyandırıyor. Kötü haber alma korkusu, bedeninle yüzleşme isteksizliği. Kaçınma anında rahatlatıyor; bedel sonra geliyor.

Bunu söylemek suçluluğu artırmak için değil. Tam tersine: erteleme bir karakter kusuru olsaydı bedeli hak etmiş olurdun. Bir duygu düzenleme sorunu olduğu için, çözümü de var.

Bir de üretken erteleme var

En zor fark edilen erteleme türü, meşgul görünen erteleme. Asıl işi yapmak yerine e-posta cevaplarsın, masayı toplarsın, yeni bir araç araştırırsın. Günün sonunda yorgunsun ve hiçbir şey yapmamışsın.

Bunun tembellikle hiçbir ilgisi yok; çalışıyorsun. Ama çalıştığın iş, kaçındığın duyguyu uyandırmayan iş. Kolay olanı seçmek değil bu; güvenli olanı seçmek.

Ele veren işaret şu: günün sonunda “bugün ne yaptım?” sorusuna verdiğin cevap uzun, ama en önemli iş içinde yok. Bu soruyu her akşam sormak, üretken ertelemeyi görünür kılıyor.

Tembellikten farkı

Tembellik ile ertelemeyi dışarıdan ayırt etmek zor; ikisinde de iş yapılmıyor. İçeriden ise hiç benzemiyorlar.

Kendine “tembelim” diyorsan büyük ihtimalle yanlış tanı koyuyorsun. Tembel insan kendine tembel demez; umursamaz. Bu kelimeyi kullanan kişi çoğunlukla umursayan ama sıkışmış biri.

Ne işe yarıyor

Erteleme duygusal bir sorunsa çözüm de duygusal olmak zorunda. Daha iyi takvim, daha katı program ikinci hafta çöker. İşe yarayan dört şey var.

Duyguya isim koy

“Bu işi yapmak istemiyorum” değil, “bu işi kötü yapmaktan korkuyorum.” İsim koymak duyguyu çözmez; ama seninle duygu arasına bir adım koyar. O bir adım, dosyayı açmaya yetiyor.

Sadece başla; bitirme

Pychyl'in en çok tekrarladığı öneri: sadece başla. Bitirmeye değil, başlamaya karar ver. Beş dakika, ilk cümle, dosyayı açmak. Çünkü işin uyandırdığı duygu çoğunlukla başlamadan önce en yüksek; başladığında düşüyor.

Bunun bir nedeni var: zihnin işi tahmin ederken kurduğu resim, işin kendisinden daha korkutucu. Başladığında tahmin biter, gerçek başlar. Gerçek çoğu zaman tahminden küçük.

Kendini affet

Dün ertelediysen bugün kendine bunun hesabını sorma. Wohl ve arkadaşlarının bulgusunu hatırla: affetmek gevşeklik değil, döngüyü kesmenin yolu. Suçluluk yakıttı; yakıtı kes.

Gelecekteki kendinle tanış

Hal Hershfield'ın çalışmaları, gelecekteki kendimizi zihnimizde bir yabancı gibi işlediğimizi gösteriyor. Yükü ona bırakmak bu yüzden kolay. Bir yıl sonraki hâlini gözünde canlandırıp ona bu iyiliği yapıp yapmayacağını sormak tuhaf geliyor; ama işe yarıyor.

Bu dört şeyin ortak noktası şu: hiçbiri seni daha sert yapmıyor; hepsi seni daha dürüst yapıyor. Erteleme ile mücadele değil, ertelemeyi anlamak. Anladığın şeyle savaşmak zorunda kalmıyorsun.

Erteleme seninle ilgili bir kusur değil; sana bir şey söyleyen bir sinyal. Sinyali susturmak yerine ne dediğini dinlemek, çoğu zaman işi yapmaktan daha zor. Ama daha kalıcı.